List Your Business
Skip to content
BREAKING
ADVERTISEMENT

कानात दडे बसणे व बहिरेपणा: कारणे, लक्षणे आणि उपचार

कानात दडे बसणे, कान जड वाटणे आणि ऐकू कमी येणे यामागची कारणे, आयुर्वेदिक दृष्टिकोन, श्रवण तपासणी आणि श्रवणयंत्राविषयीची खरी माहिती जाणून घ्या.

कानात दडे बसणे व बहिरेपणा: कारणे, लक्षणे आणि उपचार
Key Points
  • कानात दडे बसणे म्हणजे कान जड वाटणे आणि ऐकू कमी येणे; ही तक्रार सहसा दुखत नाही, पण दुर्लक्ष करू नये.
  • आयुर्वेदात याला ‘कानाची सर्दी’ म्हणजे कफाचा ओलसरपणा या दृष्टीने पाहिले जाते.
  • सर्दी, कानातील मळ, पडद्यामागील द्रव, संसर्ग आणि वयानुसार श्रवणशक्ती घटणे ही प्रमुख कारणे आहेत.
  • घाट किंवा विमानप्रवासातील दडे सहसा आपोआप सुटतात; पण दोन आठवड्यांहून जास्त टिकणारे दडे तपासून घ्या.
  • कानात कॉटन बड, काडी, तेल, थेंब किंवा कोणताही पदार्थ स्वतःहून टाकू नका.
  • एका कानाने अचानक ऐकू कमी आल्यास त्याच दिवशी तज्ज्ञांना दाखवा.

कानात दडे बसणे म्हणजे नेमके काय?

कानात दडे बसणे म्हणजे कान जड किंवा बंद झाल्यासारखा वाटणे, कानात हवा अडकल्यासारखे वाटणे आणि आवाज अस्पष्ट किंवा कमी ऐकू येणे. ही तक्रार सहसा दुखत नाही, म्हणून अनेकजण तिच्याकडे दुर्लक्ष करतात. पण रुग्णाला त्रास कमी जाणवत असला, तरी त्याच्याशी बोलणाऱ्या कुटुंबीयांना वारंवार मोठ्याने बोलावे लागते आणि त्यांचा घसा नक्कीच दुखायला लागतो. म्हणूनच कानात दडे बसले की त्यामागचे कारण वेळीच शोधणे आणि योग्य उपाय करणे गरजेचे आहे. या लेखात आयुर्वेदिक दृष्टिकोन, आधुनिक वैद्यकीय कारणे, घ्यावयाची काळजी आणि श्रवण तपासणीची माहिती सोप्या भाषेत दिली आहे.

आयुर्वेदिक दृष्टिकोन: कानाची सर्दी

आयुर्वेदिक मतानुसार कानात दडे बसणे म्हणजे ‘कानाची सर्दी’. नाकाला सर्दी झाली की वास घेण्याची क्षमता मंदावते; त्याचप्रमाणे कानाच्या भागात ओलसरपणा (कफ) वाढला की ऐकण्याची क्षमता मंदावते, असे मानले जाते. नाकाची सर्दी बरेच दिवस टिकली, तर तिचा परिणाम पुढे कानापर्यंत पोहोचतो आणि कानात दडे बसण्यास सुरुवात होते.

आधुनिक वैद्यकशास्त्र हेच वेगळ्या शब्दांत सांगते. नाक, घसा आणि कान एका नळीने (युस्टेशियन ट्यूब) जोडलेले असतात. सर्दी, सायनसचा त्रास किंवा ॲलर्जीमुळे या नळीला सूज आली की कानाच्या आतील हवेचा दाब बिघडतो आणि कान बंद झाल्यासारखा वाटतो. काही वेळा पडद्यामागे द्रव साठतो.

आयुर्वेदात तबला किंवा डमरूचे उदाहरण दिले जाते. चामडे ओले किंवा दमट झाले की त्याचा नाद नीट येत नाही; त्याचप्रमाणे कानाच्या पडद्याची हालचाल मंदावली की आवाज मेंदूपर्यंत स्पष्टपणे पोहोचत नाही. म्हणूनच सर्दीवर वेळेत उपचार करणे हा कानाच्या आरोग्याचा पहिला टप्पा मानला जातो.

कानात दडे बसण्याची प्रमुख कारणे

  • सर्दी, सायनस आणि ॲलर्जी: युस्टेशियन ट्यूबला सूज आल्याने कानातील दाब बिघडतो.

ADVERTISEMENT
  • कानातील मळ साठणे: मळ घट्ट होऊन कानाची वाट बंद होऊ शकते. कॉटन बड वापरल्याने मळ आतच ढकलला जातो.

  • मध्यकर्णातील द्रव किंवा संसर्ग: हे लहान मुलांमध्ये विशेषतः सामान्य आहे.

  • पडद्याला इजा किंवा छिद्र: जुना संसर्ग, कानात टोकदार वस्तू घालणे किंवा अचानक जोरदार आघात यामुळे होऊ शकते.

  • वयानुसार श्रवणशक्ती घटणे: ही घट हळूहळू होते आणि सहसा दोन्ही कानांत जाणवते.

  • मोठ्या आवाजाचा सतत संपर्क: कारखाने, मोठ्या आवाजातील हेडफोन, डीजे आणि फटाके यांमुळे श्रवणशक्तीवर परिणाम होतो.

  • इतर कारणे: मधुमेह, काही औषधांचे दुष्परिणाम आणि कानातील हाडाचा आजार (ओटोस्क्लेरोसिस) यामुळेही ऐकू कमी येऊ शकते.

  • घाट आणि विमानप्रवासातील दडे

    घाटातून प्रवास करताना किंवा विमानाचे उड्डाण आणि लँडिंग होताना बाहेरच्या हवेचा दाब झपाट्याने बदलतो आणि कानात दडे बसतात. तबल्याची वादी कमी-जास्त ताणली की नाद बदलतो, तसाच कानाच्या पडद्यावरचा ताण बदलतो. असे दडे सहसा काही वेळातच आपोआप सुटतात. जांभई देणे, च्युइंगम किंवा गोळी चघळणे आणि घोट घोट पाणी पिणे असे साधे उपाय उपयोगी ठरतात. सर्दी असताना प्रवास करायचा असेल, तर आधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. प्रवासानंतरही दडे टिकून राहिले, तर तपासणी करून घ्या.

    ही लक्षणे दिसल्यास लगेच तपासणी करा

    • एका कानाने अचानक ऐकू येणे बंद होणे किंवा खूप कमी होणे

    • कानातून पाणी, पू किंवा रक्त येणे

    • तीव्र कानदुखी किंवा ताप

    • चक्कर येणे किंवा तोल जाणे

    • कानात सतत आवाज किंवा शिट्टी वाजल्यासारखे वाटणे

    • दोन आठवड्यांहून अधिक काळ कान जड राहणे

    • मूल हाक मारल्यावर प्रतिसाद न देणे, टीव्हीचा आवाज खूप वाढवणे किंवा बोलण्यात उशीर होणे

    अचानक ऐकू येणे कमी होणे ही आणीबाणीची स्थिती असू शकते. अशा वेळी पहिल्या काही दिवसांत उपचार सुरू केल्यास चांगला फायदा होण्याची शक्यता जास्त असते.

    आयुर्वेदिक पथ्यपाणी आणि घ्यावयाची काळजी

    आयुर्वेद कफ आणि ओलसरपणा वाढवणाऱ्या सवयी कमी करण्यास सांगतो. त्यानुसार पुढील काळजी उपयुक्त ठरते:

    • सर्दी लांबू देऊ नका; ती सुरू होताच योग्य उपचार करा.

    • सर्दी असताना खूप थंड पदार्थ, शीतपेये आणि रात्रीचे दही टाळा.

    • केस ओले ठेवून झोपू नका. आंघोळीनंतर कानाचा बाहेरचा भाग मऊ कापडाने हलकेच कोरडा करा.

    • पोहताना किंवा आंघोळ करताना कानात पाणी जाऊ नये म्हणून इअरप्लग वापरा.

    • कानात कॉटन बड, पिन किंवा काडी घालू नका.

    • हेडफोनचा आवाज कमाल पातळीच्या ६० टक्क्यांपेक्षा कमी ठेवा आणि दर तासाला विश्रांती द्या.

    • आयुर्वेदात सर्दी आणि कानाच्या तक्रारींसाठी नस्य (नाकात औषधी तेलाचे थेंब) सांगितले आहे. ते प्रकृती आणि लक्षणांनुसार, प्रशिक्षित वैद्याच्या सल्ल्यानेच करावे.

    पारंपरिक घरगुती उपाय: सावधगिरी का आवश्यक?

    हिंग आणि लसूण कापडात गुंडाळून कानात ठेवणे यासारखे उपाय पारंपरिक पद्धतीत सांगितले जातात. मात्र कानाच्या पडद्याला छिद्र असेल, संसर्ग असेल किंवा कान सुजलेला असेल, तर अशा गोष्टींमुळे जळजळ, संसर्ग किंवा इजा होऊ शकते. पडद्याची स्थिती स्वतःला पाहता येत नसल्यामुळे आधी तज्ज्ञांकडून कान तपासून घेणे सुरक्षित असते. कानात स्वतःहून तेल, थेंब किंवा इतर कोणताही पदार्थ टाकू नका. घरगुती उपायांमुळे योग्य तपासणीला उशीर होणार नाही, याची काळजी घ्या.

    श्रवण तपासणी आणि निदान

    कारण शोधण्यासाठी तपासणी हाच पहिला टप्पा आहे. ऑडिओलॉजिस्ट सामान्यतः पुढील तपासण्या करतात:

    • ओटोस्कोपी: कानातील मळ, संसर्ग किंवा पडद्यावरील इजा पाहणे.

    • प्युअर टोन ऑडिओमेट्री: कोणत्या आवाजाच्या पातळीला (डेसिबल) आणि कोणत्या फ्रिक्वेन्सीला ऐकू येत नाही हे तपासणे.

    • टिम्पॅनोमेट्री: पडद्यामागे द्रव आहे का आणि पडद्याची हालचाल कशी आहे हे पाहणे.

    • स्पीच ऑडिओमेट्री: शब्द किती स्पष्टपणे समजतात हे तपासणे.

    तपासणीनंतर आवश्यक वाटल्यास कान-नाक-घसा (ईएनटी) तज्ज्ञांचा सल्ला घेतला जातो. मळ, द्रव किंवा संसर्ग यांसारखी कारणे असतील, तर योग्य उपचारांनी ऐकणे पूर्ववत होऊ शकते. त्यामुळे श्रवणयंत्राचा विचार करण्यापूर्वी कारणाचे निदान होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

    श्रवणयंत्र: गैरसमज आणि वास्तव

    श्रवणयंत्रात मुख्यतः तीन भाग असतात: मायक्रोफोन, ॲम्प्लिफायर (प्रोसेसर) आणि स्पीकर (रिसीव्हर). मायक्रोफोन आवाज पकडतो, प्रोसेसर तो व्यक्तीच्या श्रवणहानीनुसार वाढवतो आणि स्पीकर तो कानात पोहोचवतो.

    श्रवणयंत्रामुळे कान आणखी कमकुवत होतात, असा एक सामान्य गैरसमज आहे. प्रत्यक्षात आधुनिक डिजिटल श्रवणयंत्र प्रत्येकाच्या ऑडिओग्रामनुसार प्रोग्राम केले जाते आणि त्यात आवाजाची कमाल मर्यादा निश्चित केलेली असते. त्यामुळे योग्य तपासणीनंतर, योग्य फिटिंगसह आणि नियमित पाठपुराव्यासह वापरलेले श्रवणयंत्र कानाला हानी पोहोचवत नाही.

    श्रवणयंत्र हा ‘शेवटचा पर्याय’ नाही. श्रवणहानी कायमस्वरूपी असेल, तर वेळेवर वापर सुरू करणे फायदेशीर ठरते. दीर्घकाळ उपचार न केलेल्या श्रवणहानीचा संबंध संवाद कमी होणे, एकटेपणा, नैराश्य आणि स्मरणशक्तीच्या समस्यांशी आढळला आहे. म्हणूनच ‘आधी घरगुती उपाय, मग तपासणी’ ऐवजी ‘आधी तपासणी, मग योग्य उपाय’ हा मार्ग अधिक सुरक्षित आहे.

    VR Speech and Hearing Clinic मध्ये काय अपेक्षित?

    VR Speech and Hearing Clinic मध्ये कान आणि श्रवणशक्तीची तपासणी, कारणाचे निदान, श्रवणयंत्राबाबत मार्गदर्शन आणि बोलण्यातील अडचणींसाठी स्पीच थेरपी याविषयी सल्ला मिळतो. तपासणीचे निकाल सोप्या भाषेत समजावून सांगितले जातात, जेणेकरून तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला योग्य निर्णय घेता येईल.

    निष्कर्ष

    कानात दडे बसणे ही सुरुवातीला किरकोळ वाटणारी, पण दुर्लक्ष केल्यास वाढू शकणारी तक्रार आहे. आयुर्वेद तिला कानाची सर्दी मानतो आणि सर्दीवर वेळेत उपचार करण्यावर भर देतो; आधुनिक विज्ञानही सर्दी, मळ, द्रव आणि संसर्ग ही कारणे अधोरेखित करते. पथ्यपाणी पाळा, कानाची स्वच्छता सुरक्षित पद्धतीने ठेवा आणि कान दीर्घकाळ जड राहिल्यास किंवा ऐकू कमी आल्यास तपासणी करून घ्या. कान हे महत्त्वाचे ज्ञानेंद्रिय आहे; त्याची हेळसांड न करता वेळेवर तपासणी हाच खरा ‘कान मंत्र’ आहे.

    वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

    १. कानात दडे बसले तर सर्वप्रथम काय करावे?
    सर्दी असेल तर तिच्यावर उपचार करा, जांभई देणे किंवा च्युइंगम चघळणे असे साधे उपाय करून पाहा आणि कानात कोणतीही वस्तू घालू नका. दोन-तीन दिवसांत फरक न पडल्यास ऑडिओलॉजिस्ट किंवा कान-नाक-घसा तज्ज्ञांकडून तपासणी करा.

    २. कानात दडे आपोआप बरे होतात का?
    घाट किंवा विमानप्रवासामुळे बसलेले दडे सहसा काही वेळात सुटतात. पण सर्दी, मळ किंवा द्रवामुळे झालेले दडे कारणावर उपचार केल्याशिवाय टिकून राहू शकतात.

    ३. कान बंद होणे आणि बहिरेपणा यात काय फरक आहे?
    कान बंद होणे ही तात्पुरती भावना असू शकते, जी सर्दी किंवा मळामुळे होते. बहिरेपणा म्हणजे प्रत्यक्ष श्रवणशक्ती कमी होणे, जी ऑडिओमेट्रीमध्ये मोजता येते. दोन्हींची कारणे आणि उपचार वेगळे असू शकतात.

    ४. कानात लसूण, हिंग किंवा तेल टाकणे सुरक्षित आहे का?
    पडद्याला छिद्र किंवा संसर्ग असेल, तर अशा गोष्टींमुळे त्रास वाढू शकतो. म्हणून स्वतःहून काहीही टाकण्यापूर्वी कान तपासून घेणे सुरक्षित आहे.

    ५. श्रवणयंत्रामुळे कान कमकुवत होतात का?
    नाही. योग्य तपासणीनंतर, तुमच्या श्रवणहानीनुसार प्रोग्राम केलेले आणि योग्य फिटिंग असलेले श्रवणयंत्र कानाला हानी पोहोचवत नाही. उलट वेळेवर वापरल्याने संवाद आणि आकलन टिकवण्यास मदत होते.

    ६. श्रवण तपासणी कधी करावी?
    ऐकू कमी येत असेल, गर्दीत किंवा फोनवर संभाषण समजायला अडचण येत असेल, कानात आवाज येत असेल किंवा कान दोन आठवड्यांहून जास्त जड असेल, तर तपासणी करावी. वय पन्नाशीनंतर नियमित अंतराने तपासणी करणे चांगले.

    ७. लहान मुलांच्या कानात दडे असल्यास काय करावे?
    मूल हाकेला प्रतिसाद देत नसेल, टीव्हीचा आवाज वाढवत असेल किंवा बोलण्यात उशीर होत असेल, तर लवकर श्रवण तपासणी करा. मुलांमध्ये ऐकू न आल्याने बोलणे आणि शिकणे दोन्ही प्रभावित होऊ शकते.

    #कानात दडे#बहिरेपणा#ऐकू कमी येणे#कान बंद होणे#कानाची सर्दी#कानाची काळजी#श्रवण तपासणी#ऑडिओलॉजिस्ट
    ShareXFacebook

    Reader Comments

    Comments are reviewed by our desk before they appear. Sign in with your mobile number to join the discussion.

    Web Stories

    More stories ›